Inventaris van de armentafel
Een armenslaper is een inventaris van de stichtingen en bezittingen van de armentafel van een parochie, een verre voorloper van het huidige OCMW. Het zogenaamde ‘slapend patrimonium’ bestond uit schenkingen van gegoede burgers en edellieden. De inkomsten daaruit werden gebruikt om armen in de parochie te ondersteunen, bijvoorbeeld via brooduitdelingen.
Die schenkingen waren vaak gekoppeld aan een jaarmis. Op die manier hoopten de schenkers voor zichzelf en hun verwanten een plaats in het hiernamaals veilig te stellen en hun naam levend te houden in het collectieve geheugen. Het ging dus om een vorm van liefdadigheid verbonden aan een cultuur van herinnering.
De armenslaper van de Sint-Martinusparochie van Beveren-Waas bevat 406 beschreven folio’s, ingebonden in katernen van vier en gevat tussen kartonnen platten bekleed met varkensleder. Het lijvige register is ongeveer een handbreedte hoog en weegt zo’n tien kilogram. Zowel de omslag als het papier dragen duidelijke sporen van waterschade. Dankzij de reddende handelingen van Piet Bernaers bleef het register in redelijke conditie en zijn de teksten leesbaar.
Gered van waterschade en vergetelheid
De armenslaper maakte jarenlang deel uit van de nagelaten paperassen in de bibliotheek van Piet Bernaers, vader van dokter Fideel Bernaers. Piet Bernaers was in 1957 medeoprichter van de Heemkundige Kring Het Land van Beveren, samen met onder meer de latere gemeentesecretaris Roger Van Roeyen, schoolhoofd Rijkhard Van Gerven, historisch onderzoeker Gabriël Willems en de recent overleden Marcel Lossie. Zij zetten zich als gedreven heemkundigen sterk in voor het behoud van het Bevers erfgoed en de gemeentearchieven.
In die periode waren de bewaaromstandigheden van de gemeentearchieven zeer precair. In Beveren bevonden de archieven zich onder het niet-waterdichte dak van het toenmalige gemeentehuis, waar ze blootgesteld werden aan de gevolgen van stortregens, onweersbuien en extreme hitte en kou. Na een wolkbreuk nam Piet Bernaers, die zich bewust was van de waarde van deze historische documenten, de in het water drijvende armenslaper mee naar huis. Zijn zoon herinnert zich nog levendig hoe hij de vochtige bladzijden met veel zorg, geduld en vakkennis liet drogen. Later raakte het register in de vergetelheid. Tot vandaag.
Nieuwe thuis in het gemeentearchief
Na de overhandiging keert de armenslaper terug naar het gemeentearchief, waar de bewaaromstandigheden vandaag voldoen aan de vereisten voor erfgoedbewaring. Het register wordt opnieuw opgenomen in de inventaris van de gemeentelijke archieven en wordt toegankelijk voor onderzoekers.
Welke verhalen de meer dan 400 pagina’s van deze armenslaper nog verborgen houden, is voer voor onderzoekers. Tegelijk vormt de terugkeer van het register een passend moment om hulde te brengen aan de pioniers van de lokale erfgoedzorg, onder wie Piet Bernaers.
Nieuw register in 1692
Het register opent met een ordonnantie van de Raad van Vlaanderen van 4 april 1691. Daarin geeft de raad toestemming aan de kerk- en armenmeesters van de parochie Beveren om een nieuw register aan te leggen. De registratie in de oude armenslaper liep al langer niet goed, waardoor de armentafel inkomsten dreigde mis te lopen.
De beslissing om een nieuwe inventaris op te maken werd in 1692 openbaar afgekondigd in de parochiekerken van Beveren, Melsele, Zwijndrecht, Haasdonk, Kruibeke, Vrasene, Verrebroek en Nieuwkerken. Wie kennis had van een cijns of rente ten voordele van de armentafel, kreeg 40 dagen de tijd om dit te melden, op straffe van een boete.
Op 1 april 1692 hield Pieter Verbeelen uit Thijskenshoeck, afgevaardigde van de armentafel, van 8 tot 16 uur zitdag in herberg Sint-Sebastiaan. Iedereen met relevante informatie kon zich daar persoonlijk aanmelden.
