Noblesse oblige. Beheer en ontsluiting van adellijke archieven
Naar aanleiding van 25 jaar Archief de Bergeyck brengt deze studiedag professionele en particuliere beheerders van adellijke archieven samen met onderzoekers, gebruikers en erfgoedliefhebbers. Verwacht boeiende lezingen, scherpe panelgesprekken en inspirerende praktijkvoorbeelden die nieuwe perspectieven openen op beheer, behoud en ontsluiting. Een dag vol ontmoeting, kennisdeling en samenwerking, met ruimte om samen te dromen van de toekomst van deze unieke erfgoedcollecties.
Voor wie?
Deze studiedag is bedoeld voor archief- en erfgoedprofessionals die adellijke archieven beheren, voor private beheerders van adellijk familiearchief maar ook voor al wie geïnteresseerd is in adellijke archieven.
10.00 uur Welkomstwoord door Dimitri Van Laere, schepen van erfgoed en cultuur
10.15 uur Keynote: ‘Adelsarchief wakker gekust’ door prof. dr. Johan Verberckmoes (KU Leuven) Aan de hand van concrete voorbeelden uit onderzoek naar adellijke families toont deze lezing hoe familieleden, intendanten en vrouwen een belangrijke rol spelen in het behoud en beheer van deze archieven, en waarom samenwerking tussen erfgoedinstellingen en families vandaag essentieel is voor hun ontsluiting en waardering.
11.00 uur ‘Adellijke huis- en familiearchieven in Nederland’ door Redmer Alma, archivaris Stichting Twickel Vanuit zijn praktijkervaring in zowel openbare als kasteelarchieven belicht Redmer Alma de veranderende visie op kasteel- en adellijke familiearchieven in Nederland gedurende de afgelopen vijftig jaar.
11.45 uur Panelgesprek met Isabelle van den Hove (Arenberg Foundation) als moderator
12.30 uur Broodjeslunch en netwerkmoment
14.00 uur Praktijksessies en workshops Selecteer via het inschrijvingsformulier vier workshops die jou het meest aanspreken. Tijdens de 20 minuten durende praktijksessies maak je kennis met diverse actoren uit het archiefveld en uiteenlopende thematische benaderingen.
15.30 uur Koffiepauze
16.00 uur Plenaire terugkoppeling en toekomstig netwerk
16.30 uur Afsluiting en receptie, aangeboden door gemeente Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht
Praktijksessies en workshops
In deze lezing gaat Johan Verberckmoes in op drie aspecten van private adellijke archieven: bewaring, beheer en ontsluiting. Aan de hand van onderzoek naar adellijke families in een transregionaal perspectief, uitgevoerd in het kader van masterproeven Geschiedenis aan de KU Leuven, wordt toegelicht hoe deze archieven worden bewaard, beheerd en ontsloten. Bij het luik bewaring staat de rol van intendanten en familieleden in het behoud van adellijke archieven centraal. Voor het beheer wordt een onverwachte verband gelegd tussen verleden en heden door de rol van vrouwen te bekijken. Voor ontsluiting en waardering van adellijke archieven zijn gezamenlijke inspanningen van een volwassen erfgoedsector en de families zelf onontbeerlijk.
De spreker
Johan Verberckmoes (°Sint-Niklaas, 1962) is hoogleraar cultuurgeschiedenis Nieuwe Tijd (1500-1800) aan KU Leuven. Gedurende decennia begeleidde hij tientallen masterstudenten Geschiedenis voor hun masterproeven op basis van adellijke archieven en met als insteek emotiegeschiedenis. Samen met Carine Goossens, en met de medewerking van Klara Hermans, Eva Louwette en Nele Mechelmans, schreef hij Broze levens, krachtige vrouwen. Zussen, moeders en tantes Goubau in de achttiende eeuw (Brussel, Verhandelingen van de Koninklijke Vlaamse Academie van België voor Wetenschappen en Kunsten, Nieuwe reeks, nr. 30), Leuven: Peeters, 2017. Recent redigeerde hij het themanummer ‘Vermogende vrouwen in Brabant’, Eigen Schoon & De Brabander. Tijdschrift voor Brabantse geschiedenis, jg. 107, 2024, nr. 1.
Mijn werkzame leven heb ik de afgelopen dertig jaar zowel in een openbaar archief als in een kasteelarchivaris doorgebracht. Dat biedt een interessant perspectief op de houding vanuit beide soorten instellingen op kasteel- en (adellijke) familiearchieven, een houding die de afgelopen vijftig jaar in Nederland sterk aan ontwikkeling onderhevig is geweest. In mijn bijdrage wil ik hier aandacht aan besteden, zowel in het algemeen als in het bijzonder.
Vanuit dertig jaar ervaring in zowel openbare archieven als kasteelarchieven biedt Redmer Alma een interessant perspectief op de houding vanuit beide soorten instellingen op kasteel- en (adellijke) familiearchieven. Een houding die de afgelopen vijftig jaar in Nederland sterk aan ontwikkeling onderhevig is geweest. In zijn bijdrage besteed Redmer hier zowel in het algemeen als bijzonder aandacht aan.
De spreker
Redmer Alma (1963) studeerde wiskunde en geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen.Hij is sinds 1994 werkzaam als archivaris, eerst bij het Rijksarchief Drenthe en sinds 2020 bijkasteel Twickel (Ambt Delden).
Sinds 2001 werden voor de vijf deelarchieven van het Archief de Bergeyck analoge inventarissen opgesteld. Vandaag zetten we een belangrijke stap door deze informatie digitaal te ontsluiten via GIAS, het geïntegreerde archiefsysteem voor steden en gemeenten in Oost-Vlaanderen. Hierdoor wordt het archief toegankelijker voor een breder publiek van onderzoekers, erfgoedliefhebbers en andere geïnteresseerden. Tijdens deze sessie tonen we hoe digitale ontsluiting nieuwe mogelijkheden creëert en verkennen we de toekomstige meerwaarde van het concept Records in Context (RiC), waarmee bijkomende metadata over archiefvormers, onderlinge relaties en de bredere context van archieven kunnen worden vastgelegd en bevraagd.
De spreker
Carine Goossens (1961) studeerde geschiedenis aan de Universiteit Gent en archivistiek en hedendaags documentbeheer aan de Vrije Universiteit Brussel. Sinds 2001 is ze archivaris van het Archief de Bergeyck in Beveren, sinds 2005 gemeentearchivaris van Beveren en sinds 2025 hoofd van de dienst Archief, Erfgoed en Informatiebeheer van Beveren-Kruibeke-Zwijndrecht.
Het Kasteel van Gaasbeek kende doorheen zijn rijke geschiedenis een opeenvolging van heel wat kasteelheren en -vrouwen, elk met hun eigen netwerk. Deze sessie vertrekt vanuit lopend onderzoek naar de laatste kasteelfamilie, de Italiaanse markiezen Arconati Visconti, die het Kasteel van Gaasbeek in de negentiende eeuw tot hun uitvalsbasis maakten. Deze sessie toont hoe correspondentiearchieven en verspreide archiefcollecties doorheen Europa het uitgangspunt vormen om hun historische netwerk te reconstrueren en welke uitdagingen dit met zich meebrengt.
De spreker
Emma Wouters studeerde in 2024 af als cultuurhistorica aan de KU Leuven. Voor haar masterproef onderzocht ze de schenking van het Kasteel van Gaasbeek aan de Belgische Staat. Aan diezelfde universiteit voltooide ze in 2025 het postgraduaat in cultureel erfgoed, met een bijhorende onderzoeksstage bij Herita naar de koninklijke familie in het Paleis op de Meir. Momenteel is ze werkzaam als wetenschappelijk medewerker bij het Kasteel van Gaasbeek, waar ze het netwerk van de Italiaanse adellijke familie Arconati Visconti reconstrueert.
Het Kasteel van Gaasbeek is een bovenlokaal museum van de Vlaamse Gemeenschap. Het grootste deel van de archiefbestanden omvat het ‘Oud Archief’: een conglomeraat van familiearchieven van de verschillende rechtsopvolgers/kasteelbezitters tussen de zestiende en twintigste eeuw.
Een museumarchief en -bibliotheek heeft een specifiek profiel en tegelijkertijd een uiteenlopend doelpubliek. Het archief ‘bedient’ zowel een museale scenografie, wetenschappelijk onderzoek, als lokale en heemkundige opzoekingen. Uitdagingen en functies die elkaar kunnen versterken.
De spreker
Tom De Waele is archivaris-bibliothecaris bij het Kasteel van Gaasbeek en als promovendus verbonden aan de Vakgroep Geschiedenis van de Universiteit Gent. Zijn onderzoek maakt deel uit van het Belspo 2.0 project LORD over heerlijkheden in het graafschap Vlaanderen, waarbij hij focust op de inkomsten verbonden aan heerlijke rechten.
Hoe maak je eeuwenoude archiefstukken opnieuw toegankelijk voor onderzoekers én het brede publiek? In deze lezing ontdek je hoe een online-gemeenschap van vrijwilligers samen historische documenten transcribeert in de applicatie Transkribus. Hierbij wisselen ze kennis uit en geven ze mee vorm aan de verhalen die Museum Plantin-Moretus vertelt. Door deze aanpak vervellen transcribent-vrijwilligers van louter correctiemachines tot gewaardeerde medemakers.
De spreker
Kristof Selleslach is conservator archieven bij Museum Plantin-Moretus in Antwerpen. Hij werkt aan de online ontsluiting van het bedrijfs- en familiearchief van de Plantijnse drukkerij voor onderzoeks- en presentatiedoeleinden. In deze rol trekt hij een community van ongeveer 50 vrijwilligers die allerlei archiefstukken transcriberen in de applicatie Transkribus.
Ambachtsheerlijkheden waren bestuurseenheden op het platteland. Ze dateren uit de middeleeuwen en behoren daarmee tot de oudste vormen van bestuur in Zeeland. De archieven van 25 ambachtsheerlijkheden zijn gedigitaliseerd. In Zeeland was de invloed van de ambachtsheren op de maatschappij groot. De stand van de Zeeuwse adel viel samen met de klasse van de ambachtsheren; de heerlijkheden waren bijna allemaal in het bezit van edelen. De ambachtsheren hadden dus veel macht op het platteland van de Zeeuwse eilanden. In het Zeeuws Archief berusten een aantal archieven van Zeeuwse heerlijkheden. Recent zijn deze gedigitaliseerd en gerestaureerd in het kader van het project "Metamorfoze".
De spreker
Peter Blom is sinds 1989 actief als gemeentearchivaris Veere, daarna ging hij aan de slag bij het Zeeuws Archief, het regionaal historisch centrum voor Zeeland in Middelburg. Peter werkte in het verleden ook op de ontsluiting van het archief van de heren van Veere-Beveren, waar hij ook enkele publicaties over schreef.
Sinds 2003 kreeg het kasteel nieuw leven onder de vleugels van de Provincie Antwerpen. Voor de publieksactiviteiten vertrekken we vaak van aanknopingspunten in het archief. In deze lezing maak je kennis met enkele concrete voorbeelden, zoals een boodschap voor de toekomst uit 1877, de acht edities van de Kasteelfeesten tussen 1772 en 1944, het verhaal van de prinses, de graaf en de handschoen en de vele artikels in het Kasteel d’Ursel Magazine.
De spreker
Koen De Vlieger-De Wilde studeerde geschiedenis aan de Universiteit Antwerpen en de KU Leuven. Sinds 2004 is het directeur van Kasteel d’Ursel in Hingene.
Arthur Merghelynck (1853-1908) was een 19de-eeuwse edelman uit Ieper. Hij was een fervent verzamelaar, genealoog en oudheidkundige. Genealogie was voor Merghelynck echter geen hobby, maar een roeping. Hij was werkzaam als onbezoldigd archivaris van Ieper en Veurne. Zijn nalatenschap is sinds de eerste wereldoorlog van groot belang voor de genealogische onderzoek in de Westhoek. Merghelynck kocht in 1875 de ruïne van kasteel Beauvoorde in Veurne en besloot het in lijn met zijn passie voor het verleden te restaureren. Na restauratie was zijn kasteel ‘plus brillant que jamais’. ‘Beauvoorde was nog 17de-eeuwser geworden dan in de tijd van Jacques de Bryarde.’ Over zijn realisatie publiceerde Arthur Merghelynck in 1901 ‘Le fief manoir dit le Chateau de Beauvoorde à Wulveringhem (1408-1900)’. Een overzicht van de bewonersgeschiedenis en bouwgeschiedenis van het kasteel onderbouwd met genealogische en archivalisch onderzoek en geïllustreerd met plannen, illustraties en foto’s. In april 2026 heropende ‘Vlaams Erfgoednetwerk’ en National Trust voor Vlaanderen, Herita kasteel Beauvoorde na een grondige restauratie van vier jaar. Vandaag is het kasteel een tijdscapsule van de romantische leefwereld van Arthur Mergelynck. Tijdens deze lezing ontdek je hoe we deze tijdscapsule opnieuw tot leven wekten met een interactief belevingsparcours.
De spreker
Helena ten Berge (°1990) studeerde geschiedenis van de Nieuwe tijd aan de KUL en behaalde een advanced Master in Conservation of Monuments and Sites aan het RLICC (KUL). Na werkzaam te zijn bij Studio Roma en ARAT architecten als bouwhistorica, is ze sinds 2018 in dienst bij Herita als erfgoedonderzoeker. In deze hoedanigheid is ze het aanspreekpunt voor onderzoek naar en kennis over de erfgoedsites van Herita en vervult ze een coördinerende rol in het Herita Scholar programma, waarin we samenwerken met kennisinstellingen en studenten. Helena is bestuurder bij Europa Nostra Belgium en heeft een vrijwillig engagement bij Interpret Europe Belgium dat handelt over erfgoedinterpretatie.
Een eenvoudige vraag aan zijn vader 43 jaar geleden groeide uit tot een buitengewone passie voor historisch onderzoek. Tijdens deze sessie vertelt Geoffroy Le Grelle hoe een familiale zoektocht leidde tot talloze (her)ontdekkingen, onverwachte verbanden en de uitbouw van een uniek familiearchief.
De familiegeschiedenis en de overtuiging "Men begrijpt het heden pas echt wanneer men de geschiedenis kent" staat centraal, ondersteund door een uitzonderlijke verzameling documenten, schilderijen, lithografieën en zilverwerk. Met een ijzeren discipline groeide de verzameling van historische bronnen van nul naar dertig meter, van analoog naar grotendeels digitaal vandaag.
De lezing neemt het publiek mee doorheen de geschiedenis van één bijzondere familie, van de Spaanse en Oostenrijkse Nederlanden tot het begin van de twintigste eeuw, en schetst de opmerkelijke evolutie van patissier, poorter en reder tot bankier.
De spreker
Geoffroy Le Grelle heeft meer dan 1.000 gepubliceerde pagina’s historisch onderzoek in 10 familiemagazines op zijn naam. Hij werkte mee aan boeken over Antwerpse geschiedenis en lokale erfgoedthema’s en was initiatiefnemer van “MKL, 200 jaar zorg in Antwerpen 1824-2024”. Naast zijn historische activiteiten behaalde hij een licentiaat TEW aan de UAntwerpen en bouwde hij een carrière uit met verschillende bestuursmandaten.
Deze lezing schetst enerzijds de lange geschiedenis en inventarisatie van de archieven van de «Familievereniging della Faille vzw», evenals het besef van het belang ervan voor toekomstige generaties. Ze belicht heel concreet de verschillende stappen in de digitalisering, verspreid over meer dan tien jaar, van 120 strekkende meter familiearchieven. Tot slot komen actuele uitdagingen aan bod, zoals dataveiligheid, risico's op verlies van controle, de impact van AI. En als finale vraag: op welke manier kan dit familie-erfgoed ‘opgewaardeerd’ worden door in te zetten op bekendmaking en toegankelijkheid?
De spreker
Thierry della Faille is als vrijwilliger Secretaris van het Brussels Hoofdstedelijk Comité voor de VAKB (Vereniging van de Adel van het Koninkrijk België), waarvoor hij diverse culturele activiteiten organiseert. In 2025 coördineerde hij in samenwerking met de Koninklijke Federatie van Familieverenigingen (FRAF) de “Dag van de Overdracht” met als centrale thema's en doelstellingen het overbrengen van familiewaarden en het familie-erfgoed, als ook de juridische aspecten en vormen voor de overdracht van het cultureel en vast familiepatrimonium.
Veelgestelde vragen
Lunch is gratis. Je kan via het inschrijvingsformulier allergieën en/of keuzes (vegetarisch of niet) doorgeven.
Het kasteel ligt langs de N70.
Parkeren: Essendreef of Gravenplein, Beveren
Het kasteel ligt op wandelafstand van de bushaltes van De Lijn en van het station NMBS.